Domino Taşları: Rezerv Delili Kâfi mi?

Kripto para piyasası yeni bir periyodun eşiğindeyken, ortaya çıkan rezerv kanıt sistemleri korunma için kâfi olacak mı?

Kripto para piyasası en kuvvetli vakitlerinden birini geçiriyor. Terra krizinin patlak vermesiyle birlikte yıkılan piyasa için FTX borsasının çöküşü de ağır bir darbe oldu. Şimdilerde kripto piyasası ayı trendini, en derinden hissediyor. Bu süreçlerin akabinde Binance, piyasadaki güvenilirliği geri kazandırmak için ortaya bir fikir attı. Bu fikir, borsaların rezerv ispatına gitmeleriydi. Ayrıyeten Binance, bugün yeni rezerv delil sistemi olan Proof of Reserve’ü (POR) duyurdu. Lakin, tüm bu gayretler sonraki çöküş için kâfi bir korunma tekniği olabilecek mi?

Piyasadaki Çöküşler ve Piyasadan Çıkan Likidite

Merkeziyetsiz akıllı kontratlar platformu ve stablecoin ihraççısı olan Luna’nın çöküşü, yılın en değerli kripto olaylarından biri oldu. Piyasa değer sıralamasına göre ilk 10 içerisine giren proje, 120 dolar düzeylerine kadar yükselmeyi başarmıştı. Ağ yapısı olarak, Luna ve UST coin’lerini birbirine bağlayan sistemde yaşanan külfetler projeyi tarihe gömdü.

Çöken bu Luna projesinin, yatırımcılara yansıması ise epeyce ağır oldu. Anlık çöküşte, yalnızca Luna’nın sıfırlanmasıyla birlikte piyasadaki 40 milyar dolar buhar oldu. Yani yalnızca bir kripto para, yatırımcılarının 40 milyar dolarının yok olmasına neden oldu.

Peg’liği bozulan UST’yi kurtarmak isteyen Luna Vakfı, elindeki tüm rezervleri satmaya başlamıştı. Bitcoin başta olmak üzere, Luna’yı bile satmaktan kaçınmadılar. Elinde yüz binlerce Bitcoin’i bulunan vakıf, piyasaya ağır darbe vurdu. O çöküş, tüm piyasadan milyarlarca doları buhar etti. Bitcoin’in düşüşü, stablecoin’lerin sarsılışı ve Luna’nın sıfırlanması tezlere göre 100 milyar dolar üzerinde bir parayı yok etti. Elbette, kaybeden olduğu üzere kazanan da vardır. Bu para birilerinin eline geçti diyebiliriz. Fakat bu, bölümün çöküşüne mani olamadı.

Diğer taraftan bakıldığında, FTX’in çökmesi ve akabinde iflas bildirmesi de kıymetli bir olay olarak tarihe geçti. Bu olay, kripto para piyasasından 70 milyar doların üzerinde bir parayı buharlaştırmaya yetti. Binance CEO’su Changpeng Zhao, FTX tarafında yaşanan sorunlara değinerek elindeki FTT’leri satacağını belirtti. Bu telaffuzun akabinde başlayan süreçte, FTX ve Alameda’nın kirli sepeti ortaya çıktı. FTX, kardeş şirketi Alameda’yı kurtarmak için kullanıcı varlıklarıyla işlem yapmıştı. Ortaya çıkan bilançoda, milyarlarca doların ziyan olduğu anlaşıldı. Bu haberlerin düşmesi ve FTX’in çöküşü, bir günde 10 milyar doları buharlaştırdı. Kripto sanayisi, yılın en ağır darbelerinden birini daha almış oldu. Alameda ve FTX’in yatırım yaptığı projeler ise birbir çökmeye başladı. Kimileri iflas kararı aldı ve yatırımcılar mağdur oldu.

Peki, Rezerv Delilleri Milyarlarca Dolarlık Çöküşleri Karşılayabilecek mi?

Rezerv ispatlarının başlamasıyla birlikte, birçok kripto para borsası varlıklarının bir kısmını açıklamaya başladı. Nansen bilgilerine göre, dünyanın en büyük kripto para borsası olarak anılan Binance’ın 64 milyar dolarlık bir rezerv delili bulunuyor. Öteki borsaların rezervleri ise 6 milyar dolar ile 1 milyar dolar ortasında.

Coinbase tarafından gelen açıklama da dikkat çekti. Borsa, elinde 2 milyon adet Bitcoin rezervi olduğunu lisana getirdi. Bunun da yaklaşık bedeli 30 milyar dolar düzeylerinde.

Ancak, piyasada yaşanan bir çöküşte milyarlarca doların buharlaştığını ve panik satışların başladığını düşünelim. Bu durumda rezervler sağlam kalabilecek mi?

Günde yaklaşık olarak 10-15 milyar dolarlık bir işlem hacmi yakalayan FTX, bir o kadar da müşteri varlıklarını elinde bulunduruyordu. Lakin çöküşün tesiri ve yaşanan panik süreci, borsadaki anlık çıkışlara neden oldu. Teminatlarını karşılayamayan ve müşterilerine varlıklarını teslim edemeyen FTX, işlemleri durdurmak zorunda kaldı.

Bu süreci göz önünde bulundurduğumuzda, mümkün bir çöküşte hiçbir borsanın garantisi yok üzere görünüyor. Zira burada, çöküşün yarattığı tesirden fazla, yatırımcıların yaşadığı panik daha tesirli.

Olası Bir FTX yahut Luna Çöküşünde Borsalar

Kripto sanayisinin geleceğinde, tekrar bir çöküş kıssası görebiliriz. Bu her vakit masada. Bu türlü bir durumda, ortalama olarak 50 milyar dolarlık bir para buharlaşabilir. Bu buharlaşma, kaybeden taraftan kazanan tarafa geçse de piyasanın çökmesinde domino tesiri yaratıyor.

Olası bir 50 milyar dolarlık çöküşte, Binance dahil öbür tüm borsaların yaşayacağı süreçler göze çarpıyor.

Kripto paraların prensipteki yapısı, coin adeti ve coin’lere yatırılan dolar ölçüsüyle hakikat orantılıdır. Piyasa pahası 100 milyon dolar olan bir coin, 50 milyon dolarlık bir varlığı içinde barındırır. Likidite mantığıyla kabul edilen bu prensipte, tüccar mantığı geçerlidir. Coin almak isteyen likidite havuzuna dolar bırakmak zorundayken, dolar almak isteyen bu likidite havuzuna coin bırakır. Likidite havuzunda doların azalması ve coin ölçüsünün artması, proje fiyatının da düşüş yaşaması manasına gelir.

Kripto para borsaları da bu prensiple algoritmalarını çalıştırırlar. Her listeli coin için, coin ve karşılığına denk gelen dolar ölçüsü havuzda yer alır. Borsadan A coin’ini almak isteyen bir kişi, borsaya dolar bırakır ve coin’ini alır. Bu durumda borsaya geçen dolar, A coin’inin likidite havuzuna eklenir. Tem aksisi süreçte de borsa doları verir ve coin’i alarak likidite havuzuna ekler.

Borsada listeli olan bir coin’in patlaması durumunda, o coin’in likidite havuzu yatırımcılar tarafından neredeyse büsbütün boşaltılır. Havuzda yalnızca coin ölçüsü kalır ve projenin fiyat pahası sıfırlanır. Bu türlü bir durumun yaşanabileceği ihtimali ise her vakit masada yer alıyor. Bunun olması halinde, yaşanan panikle tesir, 10 katına kadar çıkabilir.

Bu durumda borsaların rezervleri de erimeye başlayacaktır. Bilhassa borsaların stablecoin rezervlerinde önemli baskılar meydana gelecek. Zira, kullanıcılar ellerindeki coin’leri havuza bırakarak dolar karşılığını çekmeye çalışacak. Bu türlü bir paniğin ve çöküşün, hiçbir borsa tarafından karşılanamayacağı gerçeği de son zamanlardaki olaylardan sonra ortaya çıktı.

Borsalar Ne Yapmalı?

Dünyanın en büyük kripto para borsalarından biri olan FTX, çöküşünün ardında daha çok kusurlarını barındırıyor. Şirketin yöneticileri, kaldıraçlı süreçlerde epey sık işlem yaptılar. Teminat olarak ise müşteri fonlarını göstermek zorunda kaldılar. Zira ayı piyasasında, long istikametli işlem açmayı seven bir kitleydiler.

Binance tarafından ortaya atılan bu yeni model ve atılım, bakıldığı vakit piyasa açısından epey umut vadediyor. Elbette bu, kusursuz bir idare gerektiriyor.

Çünkü borsaların sunduğu rezerv delilleri, aslında büsbütün müşteri fonlarından ibaret görülüyor. Borsadaki likidite havuzu 1:1 oranında karşılık veriyor diyebiliriz. Mümkün çöküşün yaratacağı panik ve para çıkışı, 1:1 oranından şaşılırsa borsaların para çekme işlemlerini durdurmalarına sebep olacaktır.

Merkeziyetsiz borsalarda bu durum tam manasıyla 1:1 oranında işlemektedir. Pancakeswap borsasını örnek alalım. Burada çıkan projeler, likidite havuzuna dolar ve coin eklemesi yaparak piyasaya çıkıyorlar. Bu durumda her kullanıcının varlığı, birebir oranda bir karşılıkla havuzda tutuluyor. Satış baskısı fiyatı düşürürken, alış baskısı ise fiyatı yükseltiyor. Fakat hiçbir halde, bu havuz öbür süreçlerde kullanılamıyor.

Borsalar kolay bir algoritma kullanarak, kullanıcılara dağıttıkları coin’lerin karşılığına denk gelen varlıkları tutmak zorundadırlar. Bunları rastgele bir hack olayına karşı da garantiye almak zorundalar. Bunun için her ne kadar rezerv delili gelse de kâfi olmayacaktır. Örneğin A borsasının yöneticileri, bu varlıklarla bir işlem açtığında havuzda bir çatlak meydana gelir. Bu çatlak muhtemel bir çöküşte 1:1 oranında kullanıcıya ödeme yapamamak manasını taşır.

Domino Taşları Devrilmeden Evvel Tedbir Alınmalı

Küresel bir sanayi olan kripto ekosistemini korumak için, klasik yollara başvurmak faydalı olabilir. Borsalar, kullanıcılarından gelen tüm dolarların, karşılığına tekabül eden coin ölçüsünü 1:1 oranda yansıtmalı. Bu yansıma itimat verse bile, başka yandan kasayı da sağlama almak gerekiyor.

Merkeziyetsiz bir seyahat olarak başlayan kripto sanayisinin, vakitle merkezileşmesi de burada öne çıkıyor. Zira borsalar, en ufak algoritma sapmasında çöküşün tesirini güçlendirebilir. FTX olayı bunun en kıymetli ihtarlarından biri olmuştu.

Şahıslara ve kurumlara güvenmekten çok, global çaplı bir mecraya varlıkların emanet edilmesi tüm sorunu çözebilir. Örneğin Dünya Merkez Bankası‘nın, borsa rezervlerini denetlemesi ve kontrol etmesi olası bir çöküşü de daha az sıkıntıyla halletmeye yardımcı olabilir.

Elbette burada borsaların da atması gereken bazı adımlar öne çıkıyor. Binance’in, kurtarma fonunda BNB, BTC ve BUSD birikimi var. Aslında borsaların, kripto sanayisine yönelik oluşturduğu kurtarma fonunda tamamiyle stablecoin’lerin yer alması gerekiyor. Bu da en emniyetli stablecoin’lerden seçilmeli. Zira piyasanın yaşayacağı çöküşte stablecoinler peg olarak kalırken, kripto para üniteleri düşüş yaşayabiliyor.

Sonuç

Yeni bir sanayi haline gelen kripto kesimi, bundan sonraki süreçte de varlığını devam ettirecektir. Bu yıl yaşanan FTX ve Luna olayları, kripto bölümünün daha sağlam bir hale gelmesi ve daha korunaklı bir sanayi olmasını sağlayan faktörlerden biri oldu. Bu sayede, değişim ve denetleme başladı. Önümüzdeki birkaç yıl içerisinde, kripto sanayisini değişik bir düzeyde görme olasılığımız çok yüksek.