Kripto Para Borsası Türleri

Tüm kripto para borsaları, temelde alıcı ve satıcıyı buluşturarak kripto para ticaretini kolaylaştırma fikri üzerine kuruludur. Ancak farklı türdeki kripto para borsalarının ticareti yönetme biçimleri, sundukları seçenekler, avantajları ve dezavantajları da farklıdır. Kripto para borsası türleri daha iyi anlaşıldığında yatırımlar da sağlam temeller üzerine kurularak farklı yatırım fırsatları ve avantajları daha iyi değerlendirilebilir.

Aşağıda farklı kripto para borsası türlerini başlık başlık inceleyeceğiz. Dikkat edilmesi gereken nokta, farklı kullanıcı kesimlerini hedefleyen bazı borsaların karma bir yapıda olabileceğidir. Kullanacağınız borsayı seçmeden önce borsalar hakkında geniş bir bakış açısına sahip olduğunuzdan emin olmalısınız.

Kripto para yatırımı ya da ticareti yapmak istiyorsanız birkaç farklı seçeneğiniz var:

Merkezi Kripto Para Borsaları (Centralized Cryptocurrency Exchanges)
Merkeziyetsiz Kripto Para Borsaları (Decentralized Cryptocurrency Exchanges)
Komisyoncular (Cryptocurrency Brokers)

Farklı hizmet çeşitleri olmakla birlikte aslında kripto para borsası türleri derken iki ana borsadan bahsedebiliriz: Merkezi ve merkeziyetsiz kripto para borsaları (Farklı kaynaklarda genel başlık olarak al-sat platformları (trading platforms) olarak da geçebilir).

Merkezi Kripto Para Borsaları

Merkezi kripto para borsaları (centralized cryptocurrency exchanges), alıcı ve satıcıları buluşturarak kripto para birimlerinin -mevcut piyasa fiyatına göre- ticaretinin yapılmasını kolaylaştıran, 7/24 açık internet tabanlı platformlardır.

Bu tür borsalarda, işlemler, doğrudan alıcı ve satıcı arasında yapılır; ancak borsa, alıcı ve satıcı arasında aracı konumundadır. Başka bir ifadeyle borsa, alıcı ve satıcı arasında üçüncü taraf olarak çalışır ve kişiler arası ticaretin sorunsuz bir şekilde ilerlemesinde garantör rolü oynar.
Merkezi kripto para borsalarının, çoğunlukla, resmi olarak bir şirket statüsünde olduklarını söyleyebiliriz.
Bu tür platformlarda banka kartı, kredi kartı ya da PayPal hesabı gibi seçenekler kullanılarak itibari para birimleri (TRY, USD, EUR) karşılığında kripto para almak ve satmak hızlı ve kolay bir şekilde yapılabilir.
Merkezi kripto para borsaları da kendi içerisinde işlem türlerine göre çeşitlendirilebilir. Bazı borsalar itibari para birimleriyle işlem yapılmasına olanak tanırken bazılarında sadece kripto paralarla işlem yapılabilir. Bu tür borsaları kullanabilmek için halihazırda kripto varlıklarınız olmalıdır.
Kullanıcıların farklı türdeki işlemlerinden çeşitli oranlarda komisyon alınır. Bu komisyon oranları da borsadan borsaya ve işlemden işleme değişir.
Kullanıcı fonları, bir merkezde tutulur.

Özetle merkezi kripto para borsalarında kullanıcıların çeşitli problemlerini tespit edip çözen merkez bir yapı vardır. Dünya genelindeki tüm kripto para işlemlerinin büyük bir çoğunluğu merkezi kripto para borsaları üzerinden yapılır. Bu tür borsalara örnek olarak Binance, BtcTurk, Huobi Global, Paribu, Kraken, Gemini, Gate.io, Bitfinex ve KuCoin verilebilir.

Borsalarla ilgili detaylı bilgi için Yerli Kripto Para Borsası Önerileri ve Global Kripto Para Borsası Önerileri başlıklı içeriklerimizi inceleyebilirsiniz.

Detaylı bilgi için Merkezi Kripto Para Borsası Nedir, Nasıl Çalışır?

Merkeziyetsiz Kripto Para Borsaları

Merkeziyetsiz kripto para borsaları (decentralized cryptocurrency exchanges), kripto para ticaretinin akıllı sözleşmeler kullanılarak merkezi bir otorite olmadan, eşler arası (P2P) yapılmasına olanak tanıyan, 7/24 çalışan açık kaynaklı platformlardır.

Merkeziyetsiz kripto para borsaları, merkeziyetsiz blockchain teknolojisi ve merkeziyetsiz para olgusunun bir yansıması olarak tasarlanmıştır.
Kısaca DEX de denen bu borsa türünde itibari para birimleriyle işlem yapılamaz. Bu da DEX’lerin, halihazırda kripto parası olmayan kullanıcılar için uygun olmadığı anlamına gelir.
Merkezi borsalardaki kimlik doğrulama süreçlerine dahil olmayı tercih etmeyen, dolayısıyla da anonimlik konusunu önemseyen kullanıcılar tarafından sıklıkla tercih edilir.
Merkeziyetsiz kripto para borsalarını kullanmak daha fazla teknik beceri ister. Kripto paralar, cüzdanlar, akıllı sözleşmeler gibi konularda detaylı bilgi sahibi olmanız gerekir.
Bu tür borsalardaki en önemli avantaj, kullanıcılar varlıklarını doğrudan diğer kullanıcılara aktardığı için varlıkların borsaya aktarılması ihtiyacının ortadan kalkmasıdır. Bu da kullanıcı fonlarının tek bir yerde tutulmaması ve siber saldırılara karşı daha dayanıklı bir yapı oluşması anlamına gelir.
Merkeziyetsiz borsalar da tıpkı merkezi borsalar gibi işlem hacmi ve likidite parametrelerine göre değerlendirilir.

Özetle merkeziyetsiz kripto para borsalarında üçüncü taraf bir denetim yoktur. Bu tür borsalara örnek olarak Uniswap, Sushiswap, Venus, 0x Protocol, Tokenlon, Curve Finance ve IDEX verilebilir.

Detaylı bilgi için Merkezi Olmayan Kripto Para Borsası Önerileri başlıklı içeriğimizi inceleyebilirsiniz.

Merkezi ve Merkeziyetsiz Borsaların Farkları

	MERKEZİ	MERKEZİYETSİZ
BORSA	Komisyonlardan gelir elde eden üçüncü taraf bir şirket vardır.	Ticaret eşler arasıdır, üçüncü taraf bir hizmet yoktur.
İŞLEMLER	Merkezi bir otorite tarafından sağlanan ve onaylanan mekanizmalar aracılığıyla yapılır.	Akıllı sözleşmeler kullanılarak doğrudan kullanıcılar arasında eşler arası bir şekilde yapılır.
ÜCRETLER	Yüksek işlem ücretleri	Düşük işlem ücretleri
PARA BİRİMİ	İtibari para birimleri ile ticaret desteklenir.	İtibari para birimleri ile ticaret desteklenmez.
LİKİDİTE	Daha çok kullanıcı (yaygın kullanım) ve yüksek likidite.	Nispeten daha az kullanıcı ve düşük likidite.
İŞLEM HIZI	Merkezi mekanizma kontrol ettiği için hızlı.	Madencilere bağlı olduğu için daha yavaş.
FONLAR	Fonları borsa kontrol eder.	Fonları kullanıcı kontrol eder.
ANONİMLİK	KYC gereklidir (Anonimliğe kısıtlı düzeyde imkan tanınabilir).	KYC gerekli değildir.
HACK/HIRSIZLIK	Fonların merkezde tutulması dolayısıyla hack saldırılarına açık.	Hack saldırılarına karşı daha duyarlı.
MANİPÜLASYON	Fiyat ve hacim manipülasyonu yapılabilir.	Süreçler daha şeffaftır.
MÜŞTERİ DESTEĞİ	Genellikle 7/24 müşteri desteği vardır.	Müşteri desteği yoktur.

Merkezi ve Merkeziyetsiz Borsaların Farkları

Merkezi ve merkeziyetsiz borsaların farkları şu şekilde açıklanabilir:

Anonimlik

Kripto Para Borsası Türleri — Merkezi ve Merkeziyetsiz Borsaların Farkları Nelerdir?

Merkeziyetsiz borsa fikri, merkezi olmayan kripto para fikri ile daha uyumludur.

Merkezi borsalarda işlem yapabilmeniz için belirli kimlik doğrulama süreçlerinden geçersiniz. Kimlik kartınızın ön ve arka yüzünün fotoğrafını göndermek, adres bilgilerini girmek gibi önemli kişisel verilerin paylaşımı söz konusudur. Merkeziyetsiz borsalarda ise bu tür KYC (Müşterini Tanı Süreci) ya da AML (Kara Para Aklamanın Önlenmesi) uygulamaları yoktur. Merkeziyetsiz borsalarda -çoğunlukla- ilgili cüzdanınızı bağlayarak hemen işlem yapmaya başlayabilirsiniz.

Öte yandan merkezi borsalar, tüm bu hassas kullanıcı bilgilerini sunucularında saklar. Bu da, sunucuların siber saldırıya uğraması durumunda kullanıcı bilgilerinin çalınıp kötüye kullanılabileceği anlamına gelir.

Yönetim Farklılığı

Merkezi borsalarda a’dan z’ye her şey, borsa sahiplerinin idaresi ve kontrolü altındadır. Borsanın politikası ve geleceği ile ilgili kararlar tamamen borsa yöneticilerine bağlıdır. Merkeziyetsiz borsalarda ise kullanıcılar da önemli kararların verilmesinde bir oylama sistemiyle sürece dahil edilir.

Güvenlik

Merkezi borsalarda, kullanıcıların varlıkları da bir merkezde tutulur. Bu da, belki de, milyarlarca dolar değerindeki varlıkların bir merkezde işletilmesi anlamına gelir. Dolayısıyla da merkezi kripto para borsaları, her zaman bilgisayar korsanlarının hedefindedir. Eğer iyi bir borsa ile çalışmıyorsanız ve borsa size bu gibi saldırı/hırsızlık durumları için kayıplarınızı telafi edebilecek çözümler sunmuyorsa borsada tuttuğunuz varlıkları, bir gecede kaybetme ihtimaliniz her zaman vardır. Ayrıca borsanın bizzat kendisinin de sizi dolandırma riski vardır.

Merkeziyetsiz borsalarda durum daha farklıdır. Merkeziyetsiz borsalar, dağıtık defter teknolojisi kullandığı ve transferler, eşten eşe olduğu için kullanıcıların dijital varlıkları herhangi bir yerde topluca tutulmaz. Bu da, bilgisayar korsanlarının tüm veriye erişebileceği tek bir giriş noktası olmaması anlamına gelir. Bu yüzden de merkeziyetsiz kripto para borsaları, bilgisayar korsanlarına karşı daha güvenlidir.

Öte yandan merkeziyetsiz bir borsanın kullanıcıları, herhangi bir şekilde dolandırıcılık kurbanı olurlarsa merkezi borsalardaki otoritenin sunacağı sigortalama vs gibi haklardan mahrumdurlar. Merkezi borsalar, bir şirket olarak kullanıcılarına güvenlikle ilgili bazı önemli avantajlar sunabilir; ancak güvenlik risklerinin, farklı farklı başlıklarda her iki borsa türü için de geçerli olabileceğini söyleyebiliriz.

Merkeziyetsiz borsalara kayıt olurken KYC uygulamaları yapılmadığından bu tür borsaların kullanıcıları, cüzdanlarının özel anahtarlarını (private key) ya da şifrelerini kaybetmeleri durumunda tüm dijital varlıklarını sonsuza dek kaybeder. İşlem yaptığınız merkezi kripto para borsasının giriş şifresini unuttuğunuzda ise doğrulama adımlarını uygulayarak yeniden şifre alabilir, borsada tuttuğunuz dijital varlıklarınıza erişebilirsiniz.

Kullanım Kolaylığı

Merkezi kripto para borsaları, genel olarak, platformun farklı arayüz tasarımlarıyla her seviyeden yatırımcıya hitap etmeyi amaçlar. Bu da yeni başlayan yatırımcılar için önemli bir avantajdır. Bununla birlikte merkezi borsalar da, başlangıç aşamasındaki kişiler için kripto para birimleri, al-sat süreçlerinin nasıl ilerlediği, borsanın nasıl bir mantıkla çalıştığı gibi sağlam bir bilgi temeli gerektirir.

Merkeziyetsiz borsalar ise sıkı bir öğrenme/deneyim kazanma süreci gerektirir. Ticaret, eşler arası yapıldığından özel cüzdanlar, transfer işlemleri ve daha pek çok konuda derinlemesine bilgi sahibi olunmalıdır. Bu süreç, diğerine oranla daha karmaşık olabilir.

Kullanıcı arayüzleri bakımından da aynı durum geçerlidir. Genel olarak merkezi borsaların kullanımının daha kolay olduğunu söyleyebiliriz.

İşlem Ücretleri

Merkezi kripto para borsalarında, yaptığınız her farklı işlem tipi için borsa, farklı oranlarda işlem ücreti alır. Ve bu meblağlar, eşler arası işlemlere göre daha yüksektir. Her ne kadar işlem hacminiz arttıkça, genellikle, işlem ücreti oranları düşse de özellikle yüksek miktarlardaki al-sat işlemlerinde yüksek işlem ücretleri ödemek zorunda kalabilirsiniz.

İşlem Hacmi

Kripto para işlemlerinin büyük çoğunluğu, merkezi borsalar üzerinden yapılır. Kripto para ticaretinde merkeziyetsiz borsaların oranı oldukça düşük olduğundan işlem hacmi ve likidite problemleri yaşanabilir. Başka bir ifadeyle alım satım hacimleri düşük olduğundan alıcı ve satıcı bulmak zor olabilir. Bir de merkeziyetsiz borsalarda işlemler, akıllı sözleşmeler aracılığıyla yapıldığı için akıllı sözleşme sistemini desteklemeyen kripto paralar borsada listelenmez.

İşlem Hızı

Merkeziyetsiz borsaların dağıtık defter teknolojisi kullandığını söylemiştik. Bu da, bireyler arası takas işlemlerinin blockchain üzerinde gerçekleşmesi ve onaylanması anlamına gelir. Dolayısıyla da işlemlerin ne kadar hızlı gerçekleştiği madencilere bağlıdır. Merkezi borsalarda ise işlemler borsanın kontrolündedir ve merkeziyetsiz borsalara göre daha hızlı gerçekleşir.

Piyasa Manipülasyonu

Kripto paralar, son dakika gelişmelerinden, yapılan olumlu-olumsuz açıklamalardan, politik olaylardan kolaylıkla etkilenebilir ve piyasada ciddi dalgalanmalar görülebilir. Bazen dışarıdan yapılan ve geniş kitlelerin al-sat kararlarını etkileyen açıklamalar, manipülasyon amaçlı da yapılabilir. Yani bir coin üzerinden piyasada sahte bir algı yaratmak amaçlanabilir. Bu manipülasyon, bizzat borsa tarafından da yapılabilir. Merkezi borsalarda fiyat manipülasyonu, sahte işlem hacmi bildirme gibi yatırımcıları hayli olumsuz etkileyecek durumlar söz konusu olabiliyor. Merkeziyetsiz borsalarda ise süreçler çok daha şeffaftır.

Merkeziyetsiz borsalar, kripto para ticareti eşler arası yapıldığı ve fonlar kullanıcılar tarafından yönetildiği için fiyat manipülasyonu ve diğer hileli ticaret faaliyetlerine karşı daha duyarlıdır diyebiliriz.

Sonuç olarak

Merkezi ve merkeziyetsiz borsaların farkları için kabaca bu başlıklardan bahsedebiliriz. Hem merkezi hem de merkeziyetsiz kripto para borsaları, genel hatları ile geleneksel borsalara benzer. Her ikisi de kripto para ticaretinde bir çeşit aracı rolü oynar; ancak bunu farklı şekillerde yaparlar. Bazılarının fiziksel varlıkları olabileceği gibi bazıları sadece internet tabanlı bir platform da olabilir.

Genel olarak merkezi ve merkeziyetsiz kripto para borsalarının, uzun vadeli yatırım yapmaktan ziyade fiyat dalgalanmalarından yararlanarak al-sat yapıp kazanç elde etmeye çalışan daha deneyimli kullanıcılar için uygun olduğunu söyleyebiliriz.

UYARI: Kripto para borsası seçerken nelere dikkat etmeniz gerektiğiyle ilgili detaylı bir araştırma yapmalı, merkezi ya da merkeziyetsiz herhangi bir borsayla çalışmaya başlamadan önce tüm riskleri bildiğinizden ve önlem aldığınızdan emin olmalısınız.

Komisyoncular

Komisyoncu, geleneksel anlamda, bir ürün ya da hizmet konusunda ticaret yapmak isteyen kişiler için finansal aracı görevi yapan kişi ya da firmadır. Kripto para dünyasında komisyoncu (broker) olarak ifade edilen sistem de benzer şekilde çalışır. Bir çeşit döviz bürosu gibi de düşünebilirsiniz.

Kripto para komisyoncusu (cryptocurrency brokers), kripto para alıcı ve satıcıları arasında -ticareti kolaylaştırmak için- aracı görevi gören bir kişi ya da şirket (internet tabanlı bir platform) olabilir. Bitpanda gibi bazı merkezi kripto para borsalarının da komisyoncu hizmeti olabilir.

Burada da alıcı ve satıcılar arasında yine bir aracı vardır.
İşlemler, direkt olarak alıcı-satıcı arasında değil, satıcı-komisyoncu ve komisyoncu-alıcı arasında gerçekleşir.
Alıcı ve satıcılar, komisyoncu tarafından belirlenen fiyat üzerinden alışveriş yapar.
Alış-satış fiyatları komisyoncu tarafından belirlendiği için piyasa fiyatı üzerine bir de komisyoncunun verdiği hizmet karşılığında alacağı hizmet bedeli eklenir. Dolayısıyla da bu, borsada yapacağınız işlemlerden biraz daha fazla komisyon ödemek anlamına gelir.
Hem itibari para birimleri hem de mevcut kripto varlıklar ile ticaret yapılabilir.
Özellikle bilgi bağlamında kripto paralar konusunda sıfır noktasında olan deneyimsiz yatırımcılar tarafından tercih edilir.

Komisyoncu seçerken son derece dikkatli olunmalıdır. Kişi ya da platform olması fark etmeksizin komisyoncunun, kripto paralar ve piyasa konusunda uzman olduğundan ve üst düzey güvenlik önlemleri aldığında emin olmalısınız. Öte yandan komisyoncu platformuna hem masaüstü hem de mobil uygulamalar üzerinde 7/24 erişebilmelisiniz. Bu tür borsalara örnek olarak karma yapıdaki Bitpanda, Coinbase, Cash App ve Shapeshift verilebilir.